Akademi › Sözlük › DEX (merkeziyetsiz borsa)
DEX (merkeziyetsiz borsa) nedir?
Aracı yok: işlemi kendi cüzdanınla yaparsın, hata yaparsan geri dönüş de yoktur.
DEX, "decentralized exchange" yani merkeziyetsiz borsa demektir. Ortada hesap açtığın bir şirket yoktur; cüzdanını bağlarsın ve işlemi doğrudan zincir üzerinde yaparsın.
Takas sırasında paran bir şirketin kasasında beklemez, bu yüzden merkezi borsadaki gibi "borsa battı" riski yoktur. Ama akıllı sözleşme hatası, sahte arayüz ve verdiğin cüzdan onayları gibi başka riskler vardır; seni koruyacak bir destek hattı da yoktur: yanlış adrese gönderdiysen, yanlış tuşa bastıysan geri alınmaz.
Daha güvenli olan, daha affedici olan değildir. DEX sorumluluğun büyük kısmını sana verir.
Nasıl çalışır?
Çoğu DEX emir defteri yerine likidite havuzu kullanır. Havuzda iki coin yan yana durur; sen birini koyup diğerini alırsın. Fiyatı bir akıllı sözleşme (smart contract), havuzdaki miktarların oranına göre otomatik belirler. Uniswap bu yöntemin bilinen örneklerinden biridir.
Havuzdaki coinleri kullanıcılar koyar ve karşılığında işlem ücretlerinden pay alır. Havuz küçükse büyük bir alım fiyatı ciddi şekilde oynatır; buna kayma (slippage) denir. İşlemi onaylamadan önce ekranda gördüğün tahmini fiyat ile gerçekleşen fiyat bu yüzden farklı olabilir.
Her işlem blockchain'e yazıldığı için ağ ücreti (gas) ödersin. Ağ yoğunsa bu ücret işlem tutarına göre yüksek kalabilir.
Bir DEX belirli bir blockchain üzerinde çalışır. Ethereum üzerindeki bir DEX'te Solana ağındaki bir coini doğrudan alamazsın; hangi ağda işlem yaptığın, cüzdanında hangi ağın coinini tutman gerektiğini de belirler.
Gerçek hayattan örnek
Bir DEX'te yeni çıkmış bir coin almak istiyorsun. Arama kutusuna adını yazıyorsun ve aynı isimde birkaç coin çıkıyor. DEX'te herkes istediği isimle coin oluşturabilir; doğru olanı ancak sözleşme adresinden ayırt edebilirsin. Adresi projenin resmi kaynağından kontrol etmeden aldığın coin sahte olabilir.
Bir de onay adımı var. DEX, coinini harcayabilmek için cüzdanından izin ister. Tanımadığın bir siteye sınırsız onay verirsen o site ileride cüzdanındaki o coini çekebilir. Onayları düzenli kontrol edip kullanmadıklarını iptal etmek iyi bir alışkanlıktır.
DEX ile CEX yan yana
CEX'te hesap açarsın, kimliğini doğrularsın, TL ile para yatırabilirsin; bir sorun olursa ulaşabileceğin bir destek ekibi vardır. Karşılığında paran borsanın kontrolündedir. DEX'te hesap, kimlik doğrulaması ya da TL yatırma yoktur; işlem yapabilmek için önce kendi cüzdanında kripto olması gerekir. Paran her an senin kontrolündedir ama her hatanın sonucunu da sen taşırsın.
Birçok kullanıcı ikisini birlikte kullanır: TL ile merkezi borsadan alır, kendi cüzdanına çeker, gerektiğinde DEX'te işlem yapar. Bu akışta en riskli anlar transferlerdir; ağ seçimi ve adres kontrolü burada önem kazanır.
Sık yapılan hatalar
- Coini isminden seçmek, sözleşme adresini kontrol etmemek.
- Kayma toleransını çok yüksek ayarlamak ve beklediğinden çok daha kötü fiyattan işlem yapmak.
- Tanımadığın sitelere sınırsız harcama onayı vermek.
- Ağ ücretini hesaba katmadan çok küçük tutarlarla işlem yapmak.
- Likiditesi çok düşük bir coini almak ve sonra satacak karşı taraf bulamamak.
Videolu anlatım
Sık sorulan sorular
DEX ne demek?
DEX, "decentralized exchange" yani merkeziyetsiz borsa demektir. Hesap açmadan, kendi cüzdanını bağlayıp işlemi doğrudan blockchain üzerinde yaptığın platformdur.
DEX güvenli mi?
Paran borsanın kasasına girmediği için borsa batması riski yoktur. Ama sahte coin, kötü niyetli sözleşme ve yanlış onay gibi risklerden seni koruyan biri de yoktur.
Slippage (kayma) nedir?
İşlemi onaylarken gördüğün fiyat ile işlemin gerçekleştiği fiyat arasındaki farktır. Havuz küçükse ya da fiyat hızlı değişiyorsa büyür.
DEX'te işlem yapmak için ne gerekir?
Kendi saklamalı bir kripto cüzdan ve ağ ücretini ödeyecek kadar o ağın coini. Kimlik doğrulaması istenmez.
Bu terimin geçtiği dersler
- Kripto para nedir? (Sıfırdan Kripto)
- Kriptonun dili: bilmen gereken 15 terim (Sıfırdan Kripto)
İlgili terimler
- CEX (merkezi borsa): Kriptonun bankası: paran senin cüzdanında değil, borsanın hesabında durur.
- Kripto cüzdan: Paranın durduğu yer değil, paranın anahtarının durduğu yer.
- Rug pull (halıyı çekmek): Proje sahiplerinin toplanan parayı çekip ortadan kaybolması.
- Phishing (oltalama): Sahte site ve sahte bağlantıyla cüzdan bilgilerini çalma yöntemi.
Bu terimlerin videolu anlatımı ve testi Akademi'de.
Aynı terimler bir derste sırayla anlatılıyor, sonunda beş soruluk kısa bir test var. Ücretsiz.
Dersi Aç